پژوهشهای حقوق مالی و اقتصادی

پژوهشهای حقوق مالی و اقتصادی

تحلیل حقوقی توسعه چک الکترونیک در ایران: بررسی موانع ساختاری، چالش‌های تقنینی و الزامات تطبیق با استانداردها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری مدیریت دولتی، گروه مدیریت، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.
2 دکتری جامعه‌شناسی گرایش توسعه و اقتصاد، واحد دهاقان، دانشگاه آزاد اسلامی، دهاقان، ایران.
3 دکتری مدیریت بازرگانی، گروه مدیریت، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه، ایران.
4 کارشناسی ارشد مدیریت اجرایی، گروه مدیریت، واحد اشکذر، دانشگاه آزاد اسلامی، اشکذر، ایران.
چکیده
هدف پژوهش حاضر، تحلیل حقوقی توسعه چک الکترونیک در ایران و بررسی موانع ساختاری، چالش‌‌های تقنینی و الزامات تطبیق با استانداردها بوده است. این پژوهش از لحاظ هدف کاربردی و از نظر ماهیت از نوع اکتشافی است که با رویکرد آمیخته (کیفی ـ کمّی) مورد تحلیل قرار گرفته است. در مرحله اول جهت شناسایی مؤلفه‌های الگو، از روش کیفی و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته استفاده شد. در بخش کیفی، 17 نفر از خبرگان حوزه بانکی، اقتصادی و دانشگاهی به روش هدفمند انتخاب شدند. جهت تحلیل داده‌‌های بخش کیفی از روش‌های کیفی تحلیل مضمون و مدل‌سازی ساختاری ـ تفسیری (ISM) استفاده شد. در ادامه جهت برازش الگوی طراحی‌شده در بخش کیفی، از روش کمّی با رویکرد مدل‌سازی معادلات ساختاری (PLS) استفاده شد. یافته‌‌ها شامل 56 کد باز، 22 مضمون پایه و 8 مضمون سازمان‌دهنده شامل اثرات چک الکترونیک در کاهش چک برگشتی و بهبود شفافیت مالی، تطبیق با استانداردهای بین‌المللی، چالش‌‌های کیفری و جرم‌‌انگاری تخلفات مرتبط با چک الکترونیک، چالش‌‌های ساختاری، عوامل برطرف‌کننده ابهامات قانونی در پذیرش چک الکترونیک، اصلاحات قانون صدور چک و چالش‌‌های تقنینی، الزامات توسعه حقوقی چک الکترونیک و الزامات توسعه فنی چک الکترونیک بوده است. نتایج نشان داد که مؤلفه‌‌های به‌دست‌آمده از پژوهش می‌توانند در مسیر توسعه چک الکترونیک در ایران مؤثر باشند.
کلیدواژه‌ها

الف) منابع فارسی
- جمال سیسی، سجاد. (1403). بررسی چک الکترونیکی در حقوق ایران. هجدهمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات حقوقی و قضایی، اسپانیا، سازمان بین‌المللی مطالعات دانشگاهی مرکز همایش ایران.
- حسنی، نگار. (1403). چالش‌های چک الکترونیکی در جهان مدرن از منظر حقوقی. دهمین کنفرانس بین‌المللی علوم اسلامی، پژوهش‌های دینی و حقوق. تهران: ازمان همیاری شهرداری‌ها (دانشگاه علمی کاربردی) و مرکز توسعه خلاقیت و نوآوری علوم نوین.
- داناسرشت، سمیرا، حامد شاه مرادی و امیرحسین حریری. (1400). اصول و قواعد تجارت الکترونیک: بررسی تاریخچه، روش‌ها و موارد قانونی مرتبط با تجارت الکترونیک. تهران: کاشف علم.
- دشتبانی روزبهانی، محمد و عبدالرضا اصغری. (1400). پیشگیری از جرایم مرتبط با چک. آموزه‌های حقوق کیفری، 18(21).
https://doi.org/10.30513/cld.2021.1452.1237
- رحمانی منشادی، حمید و حامد نعیمیان نصرآبادی. (1395). مسئولیت ناشی از صدور چک الکترونیکی و الزامات ناشی از آن. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفت.
- رحمانی نوده، زهرا و فتوحی راد، علی. (1402). مطالعه تطبیقی انتقال و وصول چک الکترونیک در حقوق ایران و ایالات متحده آمریکا. چهاردهمین کنفرانس بین‌المللی حقوق و علوم قضایی، لهستان، سازمان بین‌المللی مطالعات دانشگاهی مرکز همایش ایران.
- رحمانی، حسین و ناصر ترابی. (1400). واکاوی نوآوری‌های جدید قانون صدور چک، چالش‌ها و آثار آن. پژوهش و مطالعات اسلامی، 3(32).
- ساردویی نسب، محمد و احد طاهری. (1392). چک الکترونیکی. حقوق خصوصی، 10(1).
https://doi.org/10.22059/jolt.2013.50486
- کریمی، عباس، امین قاسم پور و سجاد شهباز قهفرخی. (1401). انکار و تردید نسبت به چک‌های الکترونیکی در پرتو اصلاحات قانون صدور چک مصوب سال 1397. نشریه تحقیقات حقوقی، 25(100).
Doi:10.29252/jlr.2022.220933.1867.
- عاقلی، میثم، شمس‌الدین نیک‌منش، پریسا جلالی و حسن رشیدی. (۱۴۰3). آموزش تدوین پایان‌نامه و نگارش مقالات علمی. تهران: مؤسسه فرهنگی هنری دیباگران تهران.
- عاقلی، میثم، شمس‌الدین نیک‌منش، حسن رشیدی و پریسا جلالی. (1404). آموزش تدوین پایان نامه و نگارش مقالات علمی. چاپ سوم. تهران: انتشارات موسسه فرهنگی هنری دیباگران تهران.
- مفسر باقری، گیلاندخت، محمد بهشتی آتشگاه و رضا ابراهیمی آتانی. (1392). ارائه یک طرح امضای وکالتی آستانه با قابلیت ابطال سریع جدید در چک الکترونیکی. پدافند الکترونیکی و سایبری، 1(3).
- نوروزی، علی، محمد فخره و فائزه سادات میرحسینی. (1397). چک الکترونیکی. ششمین کنفرانس ملی مهندسی برق کامپیوتر و فناوری اطلاعات. تهران، پردیس بین‌الملل توسعه ایده هزاره.
- یاوری، آمنه. (1401). کارکرد و آثار حقوقی چک الکترونیک. سومین کنفرانس ملی علوم انسانی و توسعه. شیراز، دانشگاه پیام نور.
ب) منابع خارجی
- Al-Masa'deh, A. M. (2014). The Legal Nature of the Electronic Check. JL Pol'y & Globalization, 23(18). https://www.iiste.org/Journals/index.php/JLPG/article/view/11611
- Almeshqab, Lamya S. M., Nasiem Alshawawreh, Marwan Mohamed Abdeldayem & Saeed Aldulaimi. (2024). The Legal Framework of Electronic Clearing for Checks-A Comparative Study. In: 2024 ASU International Conference in Emerging Technologies for Sustainability and Intelligent Systems (ICETSIS). DOI:10.1109/ICETSIS61505.2024.10459637
- Brants, Chrisje, Adam Jackson & Tim J Wilson. (2020). A Comparative Analysis of Anglo-Dutch Approaches to ‘Cyber Policing’: Checks and Balances Fit for Purpose?. The Journal of Criminal Law, 84(5). https://doi.org/10.1177/0022018320952561
- Brockmeyer, A. & M.S. Somarriba. (2025). Electronic Payment Technology and Tax Compliance:Evidence from Uruguays Financial InclusionReform. American Economic Journal: Economic Policy, 17(1). DOI: 10.1257/pol.20220434
- Desak, GG Faniru Pakuning, Sunardi, Imanuel Revelino Murmanto & Johari Firman Julianto Sirait. (2022). Analysis and Design of Information System E-Check Sheet, In:  Innovative Technologies in Intelligent Systems and Industrial Applications, 633-642. Cham: Springer Nature.
- Knicely, Kimberly, John W Loonsk, Janet J Hamilton, Annie Fine & Laura A Conn. (2024). Electronic Case Reporting Development, Implementation, and Expansion in the United States. Public Health Reports. 139(4). DOI: 10.1177/00333549241227160
- Magalla, A. (2018). The Development of Payment Systems in Tanzania: A Discussion on the Laws Governing Electronic Cheque Tanzania. Available at https://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3254257
- Salagar Rajashekar & Pushpa B Patil. (2025). Development of Chimp Optimization Algorithm and Adaptive Shuffle Attention Net for Automated Bank Cheque and Signature Verification. Web Intelligence. 23(3). https://doi.org/10.1177/24056456251320119
- Shi, Zhengxu, Yufei Xia, Lingyun He, Naili Sun & Qiong Zheng. (2025). Can internal regulatory technology (RegTech) mitigate bank credit risk? Evidence from the banking sector in China. Research in International Business and Finance, 75. https://doi.org/10.1016/j.ribaf.2025.102780
- Srinivasan, Ravi, Krishna Sundar Diatha & Shubham Singh. (2024). Adoption of cashless payment systems in the bottom-of-the-pyramid retail supply chains in India: A technology organization-environment framework perspective. Electronic Commerce Research, 25(4). http://dx.doi.org/10.1007/s10660-023-09803-4
- Thakkar, Hiteshkumar, Marisport A & Nakul Saha. (2026). Ensuring inclusive banking: Addressing mandatory signature challenges for visually challenged bank customers. British Journal of Visual Impairment, 44(2). https://doi.org/10.1177/02646196241294209
- Thommandru, Abhishek &  Benarji Chakka. (2023). Recalibrating the Banking Sector with Blockchain Technology for Effective Anti-Money Laundering Compliances by Banks. Sustainable Futures, 5. https://doi.org/10.1016/j.sftr.2023.100107
- Tubaishat, B. M. (2019). The Legal System of Electronic Check in Jordanian Law. JL Pol'y & Globalization, 85(145).