پژوهشهای حقوق مالی و اقتصادی

پژوهشهای حقوق مالی و اقتصادی

تمایز ساختاری مابه‌التفاوت نرخ ارز و تعهدات ارزی: تحلیل حقوقی، قراردادی و نظارتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه حقوق، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، شاهرود، ایران.
چکیده
در نظام ارزی جمهوری اسلامی ایران، تمایز مفهومی و ساختاری میان «تعهدات ارزی» و «مابه‌التفاوت نرخ ارز» از اهمیت بسزایی در تضمین شفافیت نظارتی، کارآمدی نظام تخصیص ارز و صیانت از حقوق فعالان اقتصادی برخوردار است. با این حال در رویه‌های اجرایی و بخشنامه‌های بانک مرکزی، این دو مقوله گاه به‌صورت ناصواب در یک طبقه‌بندی قرار می‌گیرند که منجر به خلط ماهیت‌های حقوقی، بروز مسئولیت‌های ناموجه برای واردکنندگان و نقض اصول قانونی بودن مجازات‌ها می‌شود. هدف این مقاله، تحلیل حقوقی، قراردادی و نظارتی این دو نهاد و تبیین تمایزات بنیادین آنها در بستر قوانین حاکم، بخشنامه‌های بانکی، مصوبات هیئت‌وزیران و رویه‌های تعزیراتی است. روش تحقیق به‌صورت توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، اسناد مقرراتی و آرای صادره از مراجع ذی‌صلاح صورت گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مابه‌التفاوت‌های ارزی نه دارای ماهیت کیفری بوده و نه در زمره تعهدات ارزی قراردادی جای می‌گیرند، بلکه ناشی از تغییرات سیاستی و تصمیمات حاکمیتی هستند و باید به‌عنوان مطالبه‌ای عمومی و مالی، تحت صلاحیت نهادهای مالی یا مراجع حقوقی مورد رسیدگی قرار گیرند، نه در قالب ضمانت اجراهای تعزیراتی. در پایان پیشنهاد می‌شود که قانونگذار و بانک مرکزی با وضع ضوابط مستقل، از الحاق ناصحیح این دو مقوله پرهیز کرده و چهارچوب حقوقی مشخصی برای نحوه مطالبه، تسویه و رسیدگی به اختلافات مربوط به مابه‌التفاوت‌های ارزی تدوین نمایند.
کلیدواژه‌ها

الف) منابع فارسی
- باقری، محمدرضا، جعفر جمالی و محمود خادمان. (1397). مطالبه مابه التفاوت نرخ ارز از سوی بانک در اعتبارات اسنادی. تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری، (37).
- بانک مرکزی. مجموعه مقررات ارزی (بخش اول تا هفتم).
- خلیلی پاجی، عارف و امین احمدی. (1402). دادرسی افتراقی در جرایم قاچاق کالا و ارز. فصلنامه حقوقی دادگستری، 87(123).
Doi: 10.22106/jlj.2023.550617.4743
- رستمی غازانی، امید و محسن رحمانی‌فرد. (1401). سیاست کیفری افتراقی در قبال قاچاق کالا و ارز سازمان‌یافته، فصلنامه حقوقی دادگستری، 86(120).
Doi: 10.22106/jlj.2022.541265.4488
- رستمی غازانی، امید. (1401). آیین دادرسی افتراقی بزه قاچاق کالا و ارز. تهران: نشر میزان.
- قربانیان، حسین. (1402). حقوق دعاوی ارزی. چاپ اول. تهران: پژوهشکده حقوق شهر دانش.
- قربانیان، حسین. (1403). قانون قاچاق کالا و ارز در نظم کنونی (با آخرین اصلاحات). چاپ اول. تهران: پژوهشکده حقوق شهر دانش.
- مردانه، محمدحسین. (1403). آیین رسیدگی به تخلفات حوزه قاچاق کالا و ارز در سازمان تعزیرات حکومتی. تهران: انتشارات قوه قضاییه.
- نصر، امین و راضیه قاسمی. (1401). بررسی چالش‌های تقنینی قاچاق کالا و ارز در پرتو نظام حقوق کیفری ایران. فصلنامه اقتصاد پنهان، 7(28).
- یاوری، کاظم. (1381). بررسی اثرات سیاست یکسان‌سازی نرخ ارز بر تورم، مابه‌التفاوت نرخ ارز رسمی و بازار سیاه و نرخ ارز واقعی در ایران. دین و ارتباطات، (16).
ب) منابع انگلیسی
- International Monetary Fund (IMF). (1990). Treatment of Exchange Rate Differentials in the National Accounts. Washington D.C.: International Monetary Fund.
- Blair, W. (1993). Foreign Exchange Rates: Legal Aspects and the Management and Control of Risk. Maryland Journal of International Law, 17(2).
- International Monetary Fund (IMF). (2023). Integrated Policy Framework - Principles for the Use of Foreign Exchange Intervention. IMF Policy Paper, 2023(61). https://doi.org/10.5089/9798400263842.007