پژوهشهای حقوق مالی و اقتصادی

پژوهشهای حقوق مالی و اقتصادی

مبنای مسئولیت مدنی ناشی از نقض قراردادهای الکترونیکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حقوق، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
چکیده
با گسترش فناوری‌های نوین ارتباطی، قراردادهای الکترونیکی، نقش مهمی در روابط اشخاص ایفا می‌کنند. این نوع قراردادها به واسطه ویژگی‌هایی نظیر سرعت، سهولت و مقیاس جهانی که دارند، چالش‌های جدیدی را در زمینه مسئولیت مدنی به وجود آورده‌اند. در این مقاله، مبنای مسئولیت مدنی در بستر قراردادهای الکترونیکی با تأکید بر دو نظریه «علم واقعی» و «علم ضمنی» تبیین می‌گردد.
بنا بر نظریه «علم واقعی»، طرفین قرارداد باید از مفاد قرارداد به‌طور واقعی آگاه باشند. بنابراین، مسئولیت زمانی ایجاد می‌شود که یکی از طرفین با علم به واقعیت‌های مربوط به موضوع قرارداد، اقدام به نقض آن کند. از سوی دیگر، نظریه علم ضمنی به آگاهی ضمنی از موضوع قرارداد اشاره دارد که در آن، حتی اگر یکی از طرفین به‌صورت صریح از همه جزییات قرارداد مطلع نباشد، با توجه به عرف و قوانین حاکم بر قراردادهای الکترونیکی، آگاهی ضمنی از اصول و شرایط آن قرارداد برای شخص لازم است. در این حالت، مسئولیت مدنی می‌تواند ناشی از ناآگاهی غیرموجه از شرایطی باشد که طرفین باید به آن احترام بگذارند. مقاله حاضر به تحلیل و بررسی این دو نظریه به‌عنوان مبنای مسئولیت مدنی در قراردادهای الکترونیکی پرداخته است تا بتواند با ایجاد هماهنگی در قوانین و اجرای آنها، تضمینی برای رعایت عدالت در قراردادهای الکترونیکی شود. در این راستا، به چالش‌هایی نظیر تشخیص «علم واقعی» و «علم ضمنی» در محیط‌های مجازی پرداخته می‌شود. در نهایت، پیشنهاد‌هایی برای بهبود فرآیندهای اجرایی در تشخیص مبنای مسئولیت قراردادهای الکترونیکی مطرح می‌شود.
کلیدواژه‌ها

  • منابع:

    الف) منابع فارسی

     

    • ابهری حمید و مهدی فلاح خاریکی. «شروط غیرمنصفانه در قراردادهای تجاری الکترپنیکی در حقوق ایران و اروپا»، 1، ۴ (۱۳۹۹)، ۹-۳۳.

    Doi:  10.22080/lps.2020.2697

    • احمدزاده، حامد و علی خوشدل واجاری. «بررسی مسئولیت مدنی ناشی از ارتباطات الکترونیکی»، مطالعات حقوق، ۱۶ (۱۳۹۶)، ۱۴۵-۱۶۶.
    • اسماعیلی، محسن، ابراهیم تقی زاده و حسین حیدری منور. «تعلق حقوق معنوی (اخلاقی) برای صاحبان اسرار تجاری: نقطه تمایز اسرار تجاری با نظام مالکیت فکری». مطالعات حقوق خصوصی، 2،50 (۱۳۹۹)، ۱۸۹-۲۰۸.

    Doi: 10.22059/jlq.2020.261309.1007066

    • السان، مصطفی. «ایجاب و قبول معاملات الکترونیکی»، تحقیقات حقوقی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، ۴۳ (۱۳۸۵)، ۴۵-۷۵.
    • السان، مصطفی. «حقوق اسرار تجاری در عصر فناوری اطلاعات»، مجله حقوقی دادگستری، ۵۰ و ۵۱ (۱۳۸۴)، ۲۷۳ – ۳۱۲
    • السان، مصطفی. حقوق تجارت الکترونیکی. تهران: سازمان سمت، ۱۳۹۲.
    • امیری، مصطفی و محمدتقی دشتی. «امکان سنجی اعمال نظریه خطر به‌عنوان مبنای مسئولیت مدنی دولت در حقوق ایران»، مجله پژوهش‌های نوین حقوق اداری. 6،18 (۱۴۰۳)، ۳۴۵-۳۶۸.

    Doi: 10.22034/mral.2023.1999256.1453

    • بادینی، حسن و حمیدرضا اقدس طینت.«خطرات معمول زندگی و نقش آن در قلمرو مسئولیت مدنی». دیدگاه‌های حقوق قضایی، ۷۷ و ۷۸ (۱۳۹۶)، ۱-۴۰.
    • بادینی، حسن و رضا خودکار و پرویز رحمتی. «قلمرو اقتصادی قاعده تقصیر و بررسی کارایی آن در حقوق ایران». مطالعات حقوق خصوصی، 1،46 (۱۳۹۵)، ۲۱-۳۹.

    Doi: 10.22059/jlq.2016.57522

    • بادینی، حسن. فلسفه مسئولیت مدنی. تهران: شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۴.
    • بنانیاسری، ماشاالله. «تشکیل قرارداد در فضای سایبر؛ مقدمه‌ای بر حقوق تجارت الکترونیک»، پژوهشهای مدیرت راهبردی، 35،12(۱۳۸۴)، ۵۱-۶۹.
    • بهرامی احمدی، حمید. «تحول جهانی مبنای مسئولیت مدنی به سوی مبنای نفی ضرر»، مطالعات حقوق خصوصی، ۲ (۱۳۹۰)، ۵۹-۷۴
    • بهمنی، محمد.«مسئولیت مدنی ناشی از نقض حقوق مالک اسرار تجاری»، مجله تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل. 36،10 (۱۳۹۶). ۱۰-۲۰.
    • بیات، مریم و ساحل عالیخانی. «عوامل رافع مسئولیت مدنی عرضه کنندگان کالا»، مجله علوم اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی، 11،39(۱۳۹۶)، ۲۸۷-۲۹۶.
    • حجت زاده، علیرضا و ابراهیم نوشادی. «قانون حاکم بر قراردادهای الکترونیکی بین المللی (بررسی تطبیقی)». مجله حقوقی بین المللی، 44،28 (۱۳۹۰)، ۲۶۳-۲۸۲.
    • حسین پور، محمدرضا و علی زارع. «رویکرد قوانین داخلی و اسناد بین‌المللی به مبنای مسئولیت مدنی ناشی از افشای اسرار تجاری»، مطالعات حقوقی، 11،4 (۱۳۹۸)، ۹۳-۱۲۵.

    Doi: 10.22099/jls.2019.5578

    • خانی، کامران و ناصر مریوانی. «عقود الکترونیکی در فقه اسلامی و حقوق موضوعه ایران». مبانی فقهی حقوق اسلامی، 17،9 (۱۳۹۵)، ۹۷-۱۲۸.
    • رحمانی، هادی. مسئولیت مدنی رسا «ISP» در حقوق تجارت الکترونیک، چاپ اول. تهران: انتشارات مجد، ۱۳۹۴.
    • رضایی، روح الله و ابراهیم عبدی پور و اسماعیل نعمت اللهی. «نقض عامدانه قرارداد و تأثیر ان بر جبران خسارت ناشی از نقض قرارداد». پژوهش حقوق خصوصی، 26،7 (۱۳۹۸)، ۱۳۵-۱۶۰.

    Doi:  https://doi.org/10.22054/jplr.2018.25772.1666

    • رهبری، ابراهیم. «نقش قراردادهای محدودکننده در حمایت از اسرار تجاری: مطالعه در حقوق امریکا، انگلستان، فرانسه و ایران». تحقیقات حقوقی، 50،12 (۱۳۸۸)، ۵۳۱-۵۸۶.
    • سعادت مصطفوی، سید مصطفی و محمدجواد پایکاری. «نگرشی جدید به مبانی مسئولیت مدنی در حقوق ایران و فقه امامیه»، آموزه‌های حقوقی گواه، 1،3 (۱۳۹۶)، ۱۶۱-۱۸۵.

    Doi: 10.30497/leg.2017.2644

    • صادقی، محمد و حسن بادینی. «تحلیل بیانیه ریسک در قراردادهای آتی بورس کالای ایران». فصلنامه پژوهش بازرگانی، 85،22 (۱۳۹۶)، ۲۷-۵۷.
    • صفایی، سیدحسین و حسنعلی اورک بختیاری. «نگاهی نو به مبانی مسئولیت مدنی دارندگان خودرو»، مطالعات حقوق خصوصی، 44،1 (۱۳۹۳)، ۳۱-۵۰.

    Doi: 10.22059/jlq.2014.50818

    • قربان وند، محمدباقر. «زمان و مکان تشکیل قرارداد الکترونیکی»، پژوهش حقوق عمومی، 29،12 (۱۳۸۹)، ۲۷۱-۳۰۰.
    • کاتوزیان، ناصر. «تحول مفهوم تقصیر در حقوق مسئولیت مدنی»، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، ۱ (۱۳۸۸)، ۱۸۹-۲۱۴
    • کاتوزیان، ناصر. حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها: مفهوم عقد، انعقاد و اعتبار قرارداد و تراضی. جلد اول، چاپ ششم. تهران: شرکت سهامی انتشار با همکاری بهمن برنا، ۱۳۸۳.
    • کاظمی، محمود. «آثار تقصیر زیان دیده بر مسئولیت مدنی، دین و ارتباطات»، ۲۸ (۱۳۸۴)، ۱۰۹-۱۴۲
    • کلته، عبدالحمید و طاهره اسکندرنژاد. «بررسی حقوق اسرار تجاری در روابط قراردادی و غیرقراردادی در حقوق ایران با نگاه تطبیقی در حقوق امریکا»، پژوهش در هنر و علوم انسانی، 5،2 (۱۳۹۶)، ۱۲۳-۱۳۴.
    • ملکوتی، رسول و پرویز ساورایی. «درآمدی بر مسئولیت مدنی در فضای سایبر، پژوهش حقوق خصوصی»، ۱۵ (۱۳۹۵)، ۱۲۹-۱۴۹.
    • یزدانی، لیلا و ابراهیم تقی زاده. «مبانی مسئولیت مدنی نهادهای مجری تبلیغات در قبال تبلیغ برای کالاها و خدمات بی کیفیت و غیرواقعی»، همایش پژوهشهای مدیریت و علوم انسانی در ایران، مجموعه مقالات ششمین همایش ملی پژوهشهای مدیریت و علوم انسانی در ایران، (۱۳۸۳)، ۱۳۷۱-۱۳۸۳
    • یزدانیان، علیرضا. «حقوق مدنی: قواعد عمومی مسئولیت مدنی. تهران: انتشارات میزان، ۱۳۸۶.
    • یزدانیان، علیرضا.«تجزیه ناپذیری موضوع تعهدات قراردادی و غیرقراردادی در حقوق اسلام، ایران و فرانسه». پژوهشنامه حقوق اسلامی، 21،51 (۱۳۹۹)، ۲۱-۵۲.

    Doi: 10.30497/law.2020.2761

    • یزدانیان، علیرضا. حقوق تعهدات، قواعد عمومی مسئولیت مدنی با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه. تهران: انتشارات میزان، ۱۴۰۰.
    • یوسفی صادقلو، احمد و زینب سرمست درگاه. «مقایسه تطبیقی ارکان خسارت معنوی در حقوق ایران و فرانسه، تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری»، ۳۷ (۱۳۹۷)، ۱۱۵-۱۴۴.

     

    ب)منابع خارجی

     

     

    • Andrew Robertson, The Foundations of Implied Terms: Logic, Efficacy and Purpose, University of Melbourne - Law School, S Degeling, J Edelman and J Goudkamp (eds), Contract in Commercial Law (Sydney, LawBook Co, 2016), Number of pages: 24 • Posted: 16 Dec 2016, available at: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2885860
    • Antoni Rubi-Puig, Holding ISPS Liable for Online Defamations: The Element of 'Actual Knowledge' in the Spanish Supreme Court Decisions of December 9th 2009 and May 18th 2010, Universitat Pompeu Fabra - Department of Law, InDret, Vol. 4, 2010, Number of pages: 20 • Posted: 12 Jan 2011
    • Kunz, Christina L., John Ottaviani, Elaine D. Ziff, Juliet M. Moringiello, Kathleen Porter, and Jennifer Debrow. “Browse-Wrap Agreements: Validity of Implied Assent in Electronic Form Agreements.” Business Lawyer, vol. 59, no. 1, 2003. Available at: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1640185.
    • Gilbert, Margaret P. “Reconsidering the ‘Actual Contract’ Theory of Political Obligation.” Ethics 109, no. 4 (July 1999): 795–822. Accessed April 23, 2025. https://www.jstor.org/stable/10.1086/233895.
    • Ilobinso, Ihuoma. “Formation of Electronic Contracts: Melding the Traditional Contract Law with Contemporary Electronic Commerce.” Commercial and Industrial Law Review 2 (2016): 50–63. Accessed April 23, 2025. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3189212.
    • Schwabach, Aaron, “Internet and the Law: Technology, Society, and Compromises”, ABC-CLIO Publisher, (2005), 125, available at: https://www.amazon.com/Internet-Law-echnology-Society-Compromises/dp/1851097317#detailBullets_feature_div
    • Sethupathy, Joan. “Undue Influence and the Third Party Creditor: Notice or Knowledge?” Singapore Journal of Legal Studies (1994), 164–170. Accessed April 23, 2025. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=956013.