پژوهشهای حقوق مالی و اقتصادی

پژوهشهای حقوق مالی و اقتصادی

بررسی اعتبار تعیین وجه التزام در تعهدات پولی در پرتو رای وحدت رویه شماره 805 مورخ16/10/1399 دیوان عالی کشور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدیه درویش وند 1
سپیده راضی 2
1 پژوهشگر دکترای حقوق تجارت و سرمایه گذاری خارجی، گروه حقوق تجارت بین الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 پژوهشگر پسادکتری، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.48300/jfel.2025.448860.1025
چکیده
درج وجه التزام در قراردادها سبب می‌‌شود متعهد له بدون آنکه نیازی به اثبات ورود زیان یا میزان آن داشته باشد و تنها با اثبات نقض تعهد توسط متعهد، خسارت تعیین شده را مطالبه کند. در تعهدات پولی، برخلاف تعهدات غیر پولی، تعیین «میزان» وجه التزام به‌عنوان ضمانت اجرای این تعهدات، همواره یکی از موضوعات مهم و چالش برانگیز بوده است. از دیگر چالش‌‌های مطرح در این حوزه، دامنه شمول تعهدات پولی در ارتباط با ارزهای دیجیتال است.
برخی معتقدند التزام تعهدات پولی مازاد بر شاخص تورم اعلامی، برخلاف قواعد امری و بی‌اعتبار ‌است و برخی دیگر آن را با عنایت به مواد 10 و 230 قانون مدنی، محمول بر صحت می‌‌دانند. سرانجام، با صدور رأی وحدت رویه شماره 805 مورخ 16/10/1399، تعیین وجه التزام در تعهدات پولی به هر میزانی، حتی اگر بیش از شاخص قیمت‌های اعلامی رسمی (نرخ تورم) باشد، در صورتی که مغایرتی با قوانین و مقررات امری، از جمله مقررات پولی نداشته باشد، معتبر و فاقد اشکال قانونی اعلام شد. با این حال، رأی وحدت رویه مذکور نیازمند تعدیل است تا از تعیین وجه التزام غیرمعقول و گزاف به دلیل مغایرت با نظم عمومی و اخلاق حسنه و غیرمنصفانه بودن آن جلوگیری شود. همچنین، این رأی ناظر بر تعهدات پولی با ارزهای رایج است و به دلیل عدم شناسایی ارزهای دیجیتال به‌عنوان ابزار پرداخت در قانون ایران شامل ارزهای دیجیتال نمی‌‌شود. البته این وضعیت ممکن است با تصویب قوانین جدید یا گسترش استفاده از رمز ارزها در آینده دستخوش تغییراتی شود.
کلیدواژه‌ها
وجه التزام
تعهدات پولی
ربا
نرخ تورم
ارز دیجیتال

فهرست کلیه منابع به انگلیسی:

. Ahangaran, Mohammad Rasool. "The nature and jurisprudential function of conditions in banking transactions." Journal of Islamic Jurisprudence and Law Studies 16 (2017). doi: 10.22075/FEQH.2017.2406 [in Persian]

Azarbaijani, Alireza and Seyyed Farid al-Din, Afzal. "Analysis of the possibility of agreement on compensation for delay damages exceeding the inflation rate." Journal of Islamic Law 52 (2017). [in Persian]

Emami, Seyyed Hassan. Civil Law. Tehran: Islamic Publishing, 2005. [in Persian]

 Amiri Qayem Maqam, Abdolmajid. Obligations Law. Tehran: Mizan Publishing, 1968. [in Persian]

Boroujerdi, Seyyed Hossein. Comprehensive Hadith of Shia. Tehran: Green Culture, 2009. [in Persian]

. Behrami Ahmadi, Hamid. Abuse of Rights. Tehran: Information Publishing, 1991. [in Persian]

 

Taskhiri, Mohammad Ali. "Financial criminal condition in usury-free banking." Journal of Ahl al-Bayt Jurisprudence 35 (2003). [in Persian]

 

. Hatami, Ali Asghar and Sadeghi, Abdolreza. "Unfair collateral condition." Journal of Knowledge and Legal Research 2 (2012). [in Persian]

  1. Hosseini, Hossein. "Limits of the validity of the collateral condition in monetary obligations." Journal of Islamic Jurisprudence and Law Studies 17 (2017). doi: 10.22075/FEQH.2017.12698.1294 [in Persian]

 

Jafari Langarudi, Mohammad Jafar. Comprehensive Terminology in Law. Tehran: Ganj Danesh, 2002. [in Persian]

. Jawhar Asl, Ebrahim and Akbarineh, Parvin. "How to deal with excessive collateral conditions." Journal of Law and Advocacy 2 (2011). [in Persian]

 

Rajaei, Mohammad Kazem and Rajaei, Mohammad. "An overview of usury." Knowledge Journal 5 (1993). [in Persian]

 

Rahman Zadeh, Zahra and Mahmoudi, Asghar and Abafat, Rasool. "Examining the nature and legal effects of cryptocurrencies in Iran's legal system." Journal of Legal Studies 32 (2023). [in Persian]

Shahidi, Mehdi. Formation of Contracts and Obligations. Tehran: Legal Publisher, 1998. [in Persian]

Safaei, Seyyed Hossein. Introductory Course in Civil Law: General Rules of Contracts. Tehran: Mizan Publishing, 2004. [in Persian]

Samsami, Rahman. An Examination of Collateral Conditions from an Islamic Law Perspective, Master's Thesis in Private Law, University of Aras International Campus.

Abdiyan, Mir Hossein. "Comparative study on the enforceability of criminal conditions in contracts; the need for reconsideration in Article 230 of Iran's Civil Code." Journal of Legal Teachings 8 (2006). [in Persian]

Adel, Morteza. "Agreement on damages in contracts." Journal of the Faculty of Law and Political Science at Tehran University 53 (2001). [in Persian]

Har al-Amili, Muhammad ibn Hasan. Detailed Means to the Issues of Shariah Law (Wasail al-Shia). Qom: Al-Bayt Institute, 2029 AH. [in Arabic]

Amid, Hassan. Amid Dictionary (Farhang-e Amid). Tehran: Amir Kabir Publishing Institute, 1996.[in Persian]

Ghasemi Hamid, Abbas and Hosein Abadi, Amir and Hosseini Pouya, Mohsen. "The pillars and conditions for the validity of contractual damage conditions in banking contracts." Journal of Legal Researches 86 (2019). doi:10.29252/LAWRESEARCH.22.86.119 [in Persian]

Ghorbanvand, Mohammad Baqir."Analysis of the position of collateral conditions in contracts." Journal of Bar Association Center (2005). [in Persian]

Katouzian, Nasser."General Rules of Contracts."Tehran: Shareholding Company Entesharat Publishing House (2014). [in Persian]

. Moeed ,Ali."Brief Civil Law."Tehran: Higher School Publishing House for Accounting and Financial Sciences (1973). [in Persian]

Mirshakari ,Abbas."Delay damages and collateral conditions."Bar Association ,232 &233(2016). [in Persian]

Najafi Mohsen,"Jawahar al-Kalam.(Dar al-Kitab al-Islamiya)(1995) .[in Arabic]

Najafi ,Iraj."Property Registration Rights ,Commentary on Laws and Regulations for Enforcing Official Documents.(Tehran: Negah Bineh Publishing) (2007) .[in Persian]

Valizadeh ,Kamran & Ranjabari ,Ayoub ."Unfair collateral conditions in Iranian and English law".Journal of Legal Studies(2018) .[in Persian]

Vahdati Shabiri ,Seyyed Hassan ."Comparative study on delay damages in Iranian law and Imamiah jurisprudence".Islamic Economics Quarterly(2003) .[in Persian]

Tommerdahl ,Jodi ."Introduction to blockchain ,bitcoin ,and other cryptocurrencies for educators",2024,published online.DOI :10 .1007/s00521-024-10209-y.[in English]

 

 

  • فهرست منابع:

    الف) منابع فارسی

    • آهنگران، محمد رسول، «ماهیت و کارکرد فقهی شروط در معاملات بانکی»، مجله مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 16(1396).

     Doi: 10.22075/FEQH.2017.2406

    • آذربایجانی، علیرضا و سید فرید الدین افضل. «تحلیل امکان توافق بر دریافت خسارت تأخیر تادیه مازاد بر نرخ تورم»، مجله حقوق اسلامی، 14،52 (1396)، 97-126.
    • امامی، سید حسن، حقوق مدنی. )تهران: انتشارات اسلامیه، 1384).
    • امیری قائم مقام، عبدالمجید، حقوق تعهدات. )تهران:انتشارات میزان، 1347).
    • بروجردی، سید حسین، جامع احادیث شیعه.(تهران: فرهنگ سبز، 1429 ه.ق).
    • بهرامی احمدی، حمید، سو استفاده از حق.(تهران: انتشارات اطلاعات، 1370).
    • تسخیری، محمد علی. «شرط کیفری مالی در بانکداری بدون ربا». فصلنامه فقه اهل بیت، 9،35 (1382)،63.
    • حاتمی، علی اصغر و صادقی،عبدالرضا. «شرط وجه التزام غیرعادلانه»،مجله دانش و پژوهش حقوقی،1،2(1391)، 59-104.
    • حسینی، سیدحسین سادات. «حدود اعتبار شرط وجه التزام از حیث میزان در تعهدات پولی»، مجله مطالعات فقه و حقوق اسلامی. 17،9 ( 1396)، 131-156.

    Doi: 10.22075/FEQH.2017.12698.1294

    • جعفری لنگرودی، محمد جعفر. مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش، 1381.
    • جواهر اصل، ابراهیم و اکبرینه، پروین. «نحوه مقابله با وجه التزام‌‌های گزاف»، مجله علم و وکالت، 1،2(1390).
    • رجائی، محمدکاظم و رجائی. «محمد بررسی اجمالی ربا»، نشریه معرفت، 5، (1372).
    • رحمان زاده، زهرا، اصغر محمودی و رسول ابافت. «بررسی ماهیت و آثار حقوقی رمز ارزها در نظام حقوقی ایران»، نشریه مطالعات حقوق، 32، (1402).
    • شهیدی، مهدی. تشکیل قراردادها و تعهدات، تهران: نشر حقوق دان، 1377.
    • صفایی، سید حسین. دوره مقدماتی حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها، تهران: نشر میزان، 1383.
    • صمصامی، رحمان. بررسی وجه التزام از دیدگاه حقوق اسلامی، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه پردیس بین المللی ارس.
    • عابدیان، میر حسین. «مطالعه تطبیقی قابلیت اجرای شروط کیفری در قراردادها؛ لزوم تجدیدنظر در ماده 230 قانون مدنی ایران». مجله آموزه‌‌های حقوقی، 2،19 (1385)، 3-44.
    • عادل، مرتضی. «توافق بر خسارت در قراردادها»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران،53، (1380).
    • حر عاملی، محمد بن حسن. تفصیل وسائل الشیعه الی مسائل الشریعه، (قم: موسسه آل البیت، 1409 ه.ق).
    • عمید، حسن، فرهنگ عمید. تهران:مؤسسه انتشارات امیرکبیر، 1375.
    • قاسمی حامد، عباس و حسین آبادی، امیر و حسینی پویا، محسن. «ارکان و شرایط صحت شرط خسارت قراردادی وجه التزام در قراردادهای بانکی»، مجله تحقیقات حقوقی، 22،86) 1398(، 119-146.

    Doi: 10.29252/lawresearch.22.86.119

    • قربانوند، محمدباقر،«تحلیل موقعیت وجه التزام در قراردادها»، مجله کانون وکلای دادگستری مرکز. 188(1384)، 88-112.
    • کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار، 1393.
    • موحد، علی، مختصر حقوق مدنی،تهران: انتشارات مدرسه عالی حسابداری و علوم مالی، ۱۳۵۲.
    • میرشکاری، عباس، «زیان دیرکرد و وجه التزام»، کانون وکلا، 232 و 233،( 1395).
    • نجفی محمد حسن، جواهر الکلام. دارالکتاب الاسلامیه.، 1414هـ.ق.
    • نجفی، ایرج، حقوق ثبت، شرح قانون و آیین‌نامه اجرای اسناد رسمی. تهران:انتشارات نگاه بینه، 1386.
    • ولی زاده، کامران و رنجبری، ایوب، «شرط وجه التزام غیرمنصفانه در حقوق ایران و انگلیس»، نشریه مطالعات حقوق، 2،16 (1396).
    • وحدتی شبیری، سید حسن، «مطالعه تطبیقی خسارت تأخیر تأدیه در حقوق ایران و فقه امامیه»، فصنامه اقتصاد اسلامی، 3،12 (1382)، 93-109.

     

    ب) منابع خارجی

    - Jodi Tommerdahl، Introduction to the block chain, bit coin, and other crypto currencies for educators, 2024, published online. DOI: 10.1007/s00521-024-10209-y

پژوهشهای حقوق مالی و اقتصادی
دوره 1، شماره 2
اسفند 1403
صفحه 401-432